Czy 5-latek ma opóźnienie w czytaniu?

Ze wszystkich etapów, na których rodzice martwią się opóźnieniem, wiek 5 lat jest jednym z najbardziej mylących. Różnice między dziećmi w tej samej grupie są ogromne i prawie zawsze mieszczą się w normie. Amerykańska nauczycielka zobaczy, jak do kindergarten (odpowiednika naszej zerówki, tyle że o rok wcześniej) przychodzi 25 dzieci: od takich, które „rozpoznają 3 litery”, po takie, które „płynnie czytają krótkie książeczki”. A dzieci z obu krańców często spotykają się w tym samym miejscu około 9. roku życia.

Amerykańska National Research Council w raporcie Preventing Reading Difficulties in Young Children (1998) ujęła to wprost: czytanie to umiejętność, która rozwija się latami, a nie miesiącami. W USA kindergarten jest rokiem, w którym umiejętności poprzedzające czytanie układają się w pierwsze składanie liter. W Polsce tę rolę grają zerówka i pierwsza klasa. Według podstawy programowej przed pójściem do szkoły dziecko rozpoznaje litery, którymi się interesuje, i potrafi odczytać krótkie wyrazy z poznanych liter, a od pięciolatka nikt w przedszkolu tego nie wymaga. Prawie żaden pięciolatek nie jest więc naprawdę „opóźniony” w samym czytaniu, z prostego powodu: nauka czytania jeszcze się nie zaczęła.

W tym wieku warto patrzeć na coś bardziej konkretnego: czy jest fundament, na którym czytanie stanie. To inne pytanie i ma jaśniejsze odpowiedzi.

Amerykańskie dane, zbierane na początku kindergarten, wyglądają tak: typowy pięciolatek zna nazwy około 15–20 wielkich liter i głoski mniej więcej 8–12 z nich, słyszy proste rymy, umie wyklaskać sylaby swojego imienia i rozpoznaje je napisane drukiem. Wiele dzieci pisze już swoje imię, z większością liter mniej więcej w dobrej kolejności. Niektóre łączą pierwszą głoskę słowa z literą („żaba zaczyna się na Ż”). Niewielka część już czyta.

Pod koniec tego roku (około 6. roku życia) większość amerykańskich dzieci, które uczą się już czytać, zna wszystkie litery i ich głoski, składa proste słowa (k + o + t = kot), rozpoznaje od razu 10–25 częstych słów i czyta bardzo krótkie teksty ułożone z poznanych liter. W Polsce to praca zerówki i pierwszej klasy. Rozrzut nadal jest duży. Dziecko, które kończy ten rok, pewnie nazywając 20 liter i powoli składając krótkie słowa, nie jest opóźnione.

Najważniejszy jest postęp. Jeśli we wrześniu pięciolatek znał 8 liter, a w marcu zna 18, wszystko działa, nawet jeśli dziecko obok już czyta krótkie książeczki. Co przychodzi później, opisujemy w tekście etapy rozwoju czytania według wieku.

Badacze tacy jak Sally Shaywitz z Yale i amerykańskie stowarzyszenie International Dyslexia Association od lat zgodnie wskazują, które sygnały przed nauką czytania naprawdę zapowiadają późniejsze trudności. W wieku 5 lat takich przypadków jest niewiele i są konkretne.

Na starcie nauki zna mniej niż 10 nazw liter i do połowy roku nie robi postępów. To amerykański próg, mierzony w kindergarten. Dziecko, które zaczyna z małą znajomością liter, ale szybko się uczy, jest w porządku. Jeśli mimo codziennego kontaktu z literami ich znajomość nie rośnie, nauczycielka zaleci dodatkowe zajęcia. W Polsce, gdzie litery poznaje się głównie w zerówce, patrz przede wszystkim na to, czy dziecko robi postępy i czy litery je ciekawią.

Nie słyszy rymów w wieku 5 lat. Większość czterolatków wie, że kot i płot się rymują. Jeśli pięciolatek po kilku miesiącach zabaw z wierszykami i rymowankami wciąż nie odróżnia słów, które się rymują, od tych, które się nie rymują, to według International Dyslexia Association jeden z najsilniejszych wczesnych sygnałów ryzyka dysleksji. Takie dziecko warto pokazać logopedzie.

Trudności z czytaniem w rodzinie i do tego jakiekolwiek opóźnienie przed nauką czytania. Według Yale Center for Dyslexia & Creativity dysleksja jest w mniej więcej 40–60% dziedziczna. Pięciolatka, którego rodzic, rodzeństwo albo kuzyn miał kłopot z nauką czytania, warto uważniej obserwować pod kątem dwóch pierwszych sygnałów. Nie panikować, tylko obserwować.

Żaden z tych sygnałów sam w sobie nie jest diagnozą. Razem ze słabymi postępami przez cały rok nauki to sytuacje, w których warto zrobić formalne badanie. Pojedynczo, w jednej chwili, są powodem, żeby w domu więcej bawić się w to, co przygotowuje do czytania, a nie żeby od razu szukać specjalisty.

Jeśli pięciolatek nie czyta, a żadnego z powyższych sygnałów nie widać, najbardziej prawdopodobne wyjaśnienie jest najprostsze: jest jeszcze za wcześnie. Na świecie szkolna nauka czytania zaczyna się w wieku od 4 lat (Wielka Brytania) do 7 lat (Finlandia, Estonia), a wyniki w wieku 10 lat są mniej więcej podobne. Amerykańska kindergarten zaczyna formalną naukę czytania na wczesnym końcu tej skali. Polska jest tu bliżej Finlandii: szkoła zaczyna się u nas w tym samym wieku. Większość pięciolatków nie jest opóźniona. Dopiero stoi na starcie.

Inne częste wyjaśnienia:

Za mało kontaktu z pismem i dźwiękami mowy. W jednych domach dużo czyta się i bawi słowami mimochodem, w innych mniej. Dziecko, któremu czytano codziennie od pierwszego roku życia, wygląda na bardziej „gotowe” niż dziecko z rodziny, w której mniej się czytało. To różnica w doświadczeniu, a nie w zdolnościach, i szybko się wyrównuje, kiedy w zerówce zaczyna się nauka.

Częste zapalenia ucha we wczesnym dzieciństwie. Nawracający płyn w uchu między 1 a 3 rokiem życia może opóźnić rozwój świadomości fonologicznej, bo w ważnym okresie dziecko słyszało dźwięki jak przez watę. Jeśli dziecko często chorowało na uszy, warto powtórzyć badanie słuchu.

Trudności w mowie. Pięciolatek, którego trudno zrozumieć albo który mówi wyraźnie krótszymi zdaniami niż rówieśnicy, może potrzebować pomocy logopedy, a to przekłada się też na czytanie. W wielu przedszkolach logopeda robi badania przesiewowe na miejscu, a bezpłatną diagnozę zrobi też poradnia psychologiczno-pedagogiczna.

Zwykły rytm rozwoju. U jednych dzieci czytanie „zaskakuje” wcześnie, u innych później, a dzisiejsze badania nie potrafią w pełni przewidzieć, którą drogą pójdzie konkretne dziecko.

Jeśli pięciolatek jest w strefie, która Cię niepokoi, ale bez czerwonych flag, w domu warto robić to samo, co robi przedszkole. Trzy rzeczy, 10 minut dziennie.

Codziennie litery i głoski w prawdziwych napisach. Pokaż pudełko płatków. To twoje A. A to głoska „a”, jak w słowie „ananas”. Trzy litery dziennie. Bez fiszek.

Jedna zabawa w głoski. Widzę coś, co zaczyna się na „m”. Co się rymuje ze słowem „kot”? Wyklaszcz sylaby swojego imienia. Gdziekolwiek: w samochodzie, w kolejce w sklepie, w wannie.

Czytaj na głos i czasem prowadź palcem pod linijką. Książki obrazkowe trochę trudniejsze od tego, jak dziecko mówi. Częściej rozmawiaj o historii (dlaczego miś jest smutny?), niż zadawaj pytania sprawdzające.

Pełniejszy plan na dom znajdziesz w tekście gotowość do czytania przed zerówką: opisuje sześć umiejętności, na które w tym wieku wskazują badania.

Między „poczekajmy i obserwujmy” a „poprośmy o pomoc” jest wyraźna granica i wcale nie chodzi w niej o samo czytanie. Chodzi o umiejętności, które czytanie poprzedzają, i o postęp.

Zapytaj o wyniki badania gotowości. W USA każda publiczna kindergarten przeprowadza do końca pierwszego kwartału jakieś badanie przesiewowe (DIBELS, mCLASS, FastBridge albo odpowiednik okręgu), a przy słabym wyniku nauczyciel planuje zajęcia w małej grupie. W Polsce w zerówce nauczycielka robi diagnozę gotowości szkolnej, a rodzice dostają na piśmie informację o gotowości dziecka do nauki w szkole. Jeśli coś Cię niepokoi wcześniej, po prostu zapytaj nauczycielkę w przedszkolu, co obserwuje.

Poproś o ponowne badanie słuchu, jeśli dziecko miało nawracające zapalenia ucha między 1 a 3 rokiem życia albo jeśli masz czasem wrażenie, że w hałasie nie zawsze Cię słyszy.

Idź z dzieckiem do logopedy, jeśli pięciolatka wciąż trudno zrozumieć nawet bliskim, myli szyk wyrazów albo mówi wyraźnie krótszymi zdaniami niż inne pięciolatki. Badanie w przedszkolu albo w poradni psychologiczno-pedagogicznej jest bezpłatne.

Porozmawiaj z pediatrą, jeśli w rodzinie były trudności z czytaniem, a do tego pojawia się któryś z sygnałów opisanych wyżej. Lekarz może skierować na ocenę rozwoju, która w wieku 5 lat ma charakter raczej profilaktyczny niż diagnostyczny i pozwala zaplanować pomoc, zanim w zerówce czy w szkole zrobią się zaległości.

Czego nie musisz robić, gdy dziecko ma 5 lat: zapisywać go na prywatne kursy czytania, dawać mu szkolnych kart pracy ani przesuwać pory snu, żeby zmieścić więcej czytania. Dowody na skuteczność takich rzeczy są słabe albo żadne, a koszt w postaci rodzinnego stresu jest całkiem prawdziwy.