Czy jest za późno, żeby moje dziecko nauczyło się czytać?

Czytasz to, bo Twoje dziecko ma 9, 10 albo 11 lat i od lat zmaga się z czytaniem. Boisz się, że okno się zamknęło. Badania mówią co innego. Sally Shaywitz w „Overcoming Dyslexia” pokazuje, że starsze dzieci i nastolatki, nawet te, które czytają o kilka lat słabiej niż rówieśnicy, przy właściwej pomocy robią wyraźne, mierzalne postępy. Wolniej niż przedszkolaki, to prawda. Ale to postęp, a nie zastój. (Jak powinno wyglądać czytanie w każdym wieku i gdzie naprawdę jest luka, piszemy w artykule etapy rozwoju czytania według wieku.)

Jest jednak haczyk. Metoda wygrywa z wiekiem. Jeśli dalej robicie to, co nie działało, nic się nie zmieni. Jeśli przejdziecie na systematyczną naukę czytania, czyli jasne, uporządkowane ćwiczenie głosek i liter połączone z ćwiczeniem płynności, krzywa zaczyna iść w górę. Maryanne Wolf pokazuje w „Reader, Come Home”, że mózg zachowuje zdolność uczenia się czytania długo w okresie dojrzewania, a nawet później.

Złotym standardem jest systematyczna nauka czytania w tradycji metody Orton-Gillingham, a w Polsce terapia pedagogiczna oparta na tych samych zasadach. Każdą zasadę wyjaśnia się wprost. Umiejętności buduje się po kolei, od prostych do złożonych. Wszystko się powtarza i utrwala. U 10-latka, który wciąż potyka się na długich wyrazach, zaczyna się od jego prawdziwego poziomu, nawet jeśli oznacza to powtórkę sylab otwartych i krótkich wyrazów, a potem dokłada się wyrazy dwusylabowe, zbitki spółgłosek (prz-, chrz-, -szcz-) i coraz dłuższe wyrazy. Większość starszych dzieci na początku protestuje, bo wydaje im się to dziecinne. Prawie wszystkie przestają, kiedy luki zaczynają się zamykać.

Drugim filarem jest codzienne czytanie na głos z informacją zwrotną. Amerykański National Reading Panel (2000) mówi jasno: płynność poprawia się dzięki czytaniu na głos pod okiem dorosłego, a nie dzięki czytaniu po cichu. U starszych dzieci z trudnościami to jeszcze ważniejsze, bo ciche czytanie pozwala im dalej ukrywać luki. Metoda wielokrotnego czytania S. Jaya Samuelsa, stosowana na tekstach dostosowanych do wieku, daje w badaniach nad pomocą nastolatkom wyraźne efekty.

Konkretne liczby. Mark Seidenberg w „Language at the Speed of Sight” podsumowuje badania nad pomocą w czytaniu. Dziecko, które jest dwa lata szkolne w tyle i 4–5 razy w tygodniu ma dobrze prowadzone zajęcia, często nadrabia większość zaległości w ciągu 12–24 miesięcy. Dziecko trzy lata w tyle albo więcej potrzebuje dłużej, 2–3 lat regularnej pracy, ale krzywa i tak idzie w górę.

Spójrzmy na to uczciwie. To prawdziwa praca. 30-minutowe zajęcia z korepetytorem dwa razy w tygodniu, bez codziennych ćwiczeń w domu, niewiele zmienią u dziecka, które jest kilka lat w tyle. Najlepsze wyniki daje specjalista (w szkole albo prywatnie) i do tego codzienne czytanie na głos w domu. Właśnie tej codziennej części brakuje w większości rodzin, które często nawet nie wiedzą, że trzeba ją uzupełnić.

Starsze dzieci z trudnościami w czytaniu noszą w sobie lata złych doświadczeń. Większość z nich słyszała, wprost albo między wierszami, że są leniwe albo niezbyt bystre. Wyrabiają sobie sprytne sposoby unikania czytania. „Zapomniałem książki”. „Nie lubię czytać”. „To nudne”. To nie lenistwo. Tak dziecko radzi sobie ze wstydem.

Maryanne Wolf pisze o tym wprost w „Reader, Come Home”: poczucie bezpieczeństwa jest warunkiem, żeby pomoc u starszego dziecka w ogóle zadziałała. To znaczy oddzielić ćwiczenia czytania od szkoły. Usunąć widownię, przed którą dziecko się wstydzi. Zacząć od tekstów wyraźnie łatwiejszych od tych, przy których dziecko się męczy, żeby pierwsze sukcesy były prawdziwe. Wiele rodzin przekonuje się, że czytanie na głos komuś, kto nie ocenia (młodszemu rodzeństwu, psu albo aplikacji takiej jak Readigo, stworzonej dla dzieci w wieku 6–12 lat, która spokojnie zaznacza wyrazy do poprawy), omija wstyd i pozwala ćwiczyć.

Idź na badanie, jeśli pod koniec drugiej klasy dziecko czyta o ponad rok słabiej niż rówieśnicy albo jeśli później w którymkolwiek momencie jest ponad dwa lata w tyle. W Polsce badanie w poradni psychologiczno-pedagogicznej jest bezpłatne i wystarczy wniosek rodzica. W USA diagnoza psychologiczno-pedagogiczna kosztuje około 1500–3000 dolarów, często pokrywa ją ubezpieczenie, a szkoły muszą ją zapewnić na mocy ustawy IDEA. Badanie pokazuje, czy chodzi o dysleksję, szersze zaburzenie rozwoju językowego, kłopoty z uwagą, czy o coś innego. Od tej odpowiedzi zależy właściwa pomoc.

Szukaj specjalisty, który pracuje systematyczną metodą: w Polsce terapeuty pedagogicznego (na przykład na zajęciach korekcyjno-kompensacyjnych w szkole albo w poradni), w USA kogoś przeszkolonego w structured literacy albo Orton-Gillingham. Pediatra, zwykłe korepetycje z polskiego czy świetlica, w której odrabia się lekcje, to zwykle nie ten adres. Amerykańskie International Dyslexia Association prowadzi katalog specjalistów, a w Polsce o terapeutę najprościej zapytać w poradni. Reportaże Emily Hanford w amerykańskim podcaście „Sold a Story” pokazują, jak wiele starszych dzieci z trudnościami uczono niewłaściwą metodą. Większość szybko wychodzi na prostą, kiedy dostanie właściwą.