Czy dysleksja jest dziedziczna?

Dysleksja występuje rodzinnie. Badania bliźniąt i rodzin, które podsumowuje Sally Shaywitz z Yale Center for Dyslexia and Creativity, pokazują, że jeśli Ty masz dysleksję, Twoje dziecko ma 30–50% szans, że też ją będzie miało. Jeśli mają ją oboje rodzice, ryzyko jest jeszcze wyższe. Amerykańskie stowarzyszenie International Dyslexia Association (IDA) szacuje, że niektóre objawy dysleksji ma nawet 1 na 5 dzieci. To najczęstsza specyficzna trudność w uczeniu się.

Genetycznie sprawa jest złożona. Nie istnieje jeden „gen dysleksji”. Wiele wariantów genów wpływa na to, jak rozwijający się mózg przetwarza informacje fonologiczne, czyli jak łączy głoski z literami. Badania z użyciem funkcjonalnego rezonansu magnetycznego (fMRI), prowadzone przez Shaywitz i jej zespół, pokazują u osób z dysleksją inny wzorzec pracy sieci czytania w lewej półkuli mózgu. Dotyczy to ludzi o różnej inteligencji i z różnych środowisk.

Jeśli czytanie sprawiało trudność Tobie, Twojemu rodzeństwu albo któremuś z Twoich rodziców, potraktuj wczesne objawy u dziecka poważnie. Wytyczne diagnostyczne IDA wymieniają dysleksję w rodzinie jako jeden z najważniejszych czynników ryzyka, na długo przed pójściem do szkoły. Nie czekaj, aż zauważy to szkoła. Zanim trudności zostaną formalnie rozpoznane, dziecko często od roku czy dwóch przeżywa porażki, a wstyd zdążył się utrwalić. W Polsce opinię o dysleksji poradnia psychologiczno-pedagogiczna wydaje dopiero po trzeciej klasie, ale ryzyko dysleksji można rozpoznać i zacząć pracę dużo wcześniej.

Wczesne objawy w przedszkolu: kłopot z rymami, wolne zapamiętywanie liter, wolniejszy rozwój słownictwa, przekręcanie wyrazów o podobnym brzmieniu, trudność z dzieleniem wyrazów na sylaby. W zerówce i na początku pierwszej klasy: kłopot z kojarzeniem liter z głoskami, wolne czytanie, zgadywanie wyrazu po pierwszej literze, unikanie czytania na głos. Żaden z tych objawów osobno nie oznacza dysleksji. Razem z dysleksją w rodzinie są jednak powodem do badania.

Najlepiej potwierdzona w badaniach odpowiedź to systematyczna nauka czytania (w krajach anglojęzycznych: structured literacy). To jasne, uporządkowane uczenie świadomości fonologicznej i związków głosek z literami, takie, jakie opisuje raport amerykańskiego National Reading Panel (2000) i jakie dopracowano w tradycji metody Orton-Gillingham. To nie jest „balanced literacy”, czyli mieszanka metod z dużą dozą zgadywania, po którą domyślnie sięga wiele amerykańskich szkół. Maryanne Wolf w książce „Proust and the Squid” ujmuje to bez ogródek: mózg z dysleksją trzeba uczyć czytania wprost i wiele razy. Zgadywanie z kontekstu nie jest drogą.

Codzienne czytanie na głos z informacją zwrotną to podstawowe ćwiczenie. Mark Seidenberg w książce „Language at the Speed of Sight” dowodzi, że właściwa pomoc zaczęta wcześnie, w wieku 5–8 lat, zamyka większość różnicy. Jeśli czekać do 9–10 lat, różnica szybko rośnie. Dlatego dysleksja w rodzinie ma znaczenie: pozwala zacząć właściwe ćwiczenia, zanim szkoła zauważy problem.

Jeśli dysleksja jest w rodzinie, a w połowie pierwszej klasy dziecko ma dwa wczesne objawy albo więcej, porozmawiaj z wychowawczynią i złóż wniosek o badanie w poradni psychologiczno-pedagogicznej. Badanie jest bezpłatne, a u młodszego dziecka poradnia oceni ryzyko dysleksji i zaleci pomoc. W USA szkoła musi na pisemny wniosek odpowiedzieć na mocy ustawy IDEA, a jeśli zwleka, niezależna diagnoza u psychologa klinicznego albo szkolnego (około 1500–3000 dolarów) daje diagnozę i konkretne zalecenia.

Dysleksji się nie leczy, ale można sobie z nią dobrze radzić. Wielu znakomitych czytelników, pisarzy, naukowców i przedsiębiorców ma dysleksję, co Shaywitz szczegółowo opisuje w swoich pracach. Przy dobrze prowadzonej, systematycznej nauce czytania i regularnych codziennych ćwiczeniach genetyczne ryzyko, które dziecko mogło odziedziczyć, staje się cechą, z którą da się dobrze żyć, a nie sufitem.

Dysleksja nie jest problemem ze wzrokiem. Stare przekonanie, że dzieci z dysleksją „widzą litery na odwrót”, to mit. Odwracanie liter jest normalne u dzieci, które dopiero uczą się pisać. U dzieci z dysleksją utrzymuje się dłużej z powodu różnic w przetwarzaniu fonologicznym, a nie z powodu wzroku. Ćwiczenia oczu i kolorowe nakładki nie usuwają dysleksji. Pomaga systematyczna nauka głosek i liter. Dowody zbiera przegląd Castles, Rastle i Nation (2018).

Dysleksja nie oznacza niskiej inteligencji. Badania z Yale pokazują osoby z dysleksją w całym zakresie IQ. To specyficzna trudność w uczeniu się, a nie ogólna. Wiele dzieci z dysleksją jest tak bystrych, że latami nadrabia braki kontekstem, pamięcią i rozpoznawaniem wzorców. To jeden z powodów, dla których w USA diagnoza często przychodzi dopiero w wieku 8–10 lat, gdy teksty stają się trudniejsze. Dysleksja w rodzinie przesuwa ten moment wcześniej, bo już wiesz, na co patrzeć.

I dysleksja nie jest Twoją winą. Występuje rodzinnie, bo dziedziczą się geny. Masz za to wpływ na to, co dzieje się dalej: na wczesne badanie, systematyczną naukę czytania, codzienne czytanie na głos z informacją zwrotną i na to, jak rozmawiacie o tym z dzieckiem. Jego mózgowi czytanie przychodzi trudniej, ale ciężka praca naprawdę się opłaca.